Για την μεταρρύθμιση της νομικής θέσης του Μουφτή

Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης*

Τον τελευταίο καιρό πολλά ακούγονται για μια μεταρρύθμιση που κυοφορείται στους κόλπους της κυβέρνησης ως προς το καθεστώς του Μουφτή, τις δικαιοδοτικές αρμοδιότητές του και τον τρόπο επιλογής του. Ωστόσο τίποτα το συγκεκριμένο δεν έχει ανακοινωθεί, ούτε υπήρξε διαβούλευση με την θρησκευτική ελίτ της μειονότητας της Θράκης. Το παρακάτω κείμενο αποτελεί ελάχιστη συμβολή σε έναν διάλογο που δεν έγινε.

Η θέση του μουφτή στην ελληνική έννομη τάξη χαρακτηρίζεται από μία διττή όψη: πρώτον την νομική προστασία των μουσουλμάνων της Θράκης ως μειονότητα και την διατήρησή της ως ένα νέο «μιλλέτ», μια θρησκογενή κοινότητα με δική της έννομη τάξη που επιτρέπει εξαιρετικές ρυθμίσεις. Αποτέλεσμα της κατάστασης αυτής είναι η δυσχέρεια με την οποία μεταβάλλεται το περιεχόμενο των υπαρχόντων δικαιωμάτων (θρησκευτικής ελευθερίας, εκπαίδευσης κλπ.) σε σχέση με τα δικαιικά συμφραζόμενα που ορίζουν τις τάσεις για μεταρρύθμιση στα αντίστοιχα πεδία, δηλαδή την δικαιοσύνη, την παιδεία κλπ., στην ελληνική έννομη τάξη. Το παράδειγμα του Μουφτή αποτελεί κατεξοχήν δείγμα αντίστασης σε φιλελεύθερες μεταρρυθμιστικές προτάσεις. Η αντίσταση αυτή αφορά και την μειονότητα και το ελληνικό κράτος, αλλά και την κακώς εννοούμενη αμοιβαιότητα με την Τουρκία. Οι λόγοι πρέπει να αναζητηθούν στον ανταγωνιστικό πολιτικό και ιδεολογικό εναγκαλισμό, έλεγχο και προστατευτισμό της μειονότητας από τις ελληνικές και τουρκικές κυβερνήσεις ήδη από το 1923, δηλαδή από την ιστορική απαρχή της ύπαρξης της μειονότητας της Θράκης και την εφαρμογή της Συνθήκης της Λοζάνης, ως αμετακίνητο και μοναδικό νομικό θεμέλιο μειονοτικής προστασίας έως σήμερα. Δεν θα εξεταστεί στο χώρο αυτό το κατά πόσο προκύπτει διεθνής δέσμευση της Ελλάδας από την Συνθήκη των Αθηνών (1913) την Συνθήκη των Σεβρών περί μειονοτήτων (1920/23) και το άρθρο 42.1 της Συνθήκης της Λοζάνης. Σε κάθε περίπτωση και σύμφωνα με το ισχύον νομικό καθεστώς, ο Μουφτής διατηρεί μια διπλή ιδιότητα:

Α. Του ανώτερου θρησκευτικού λειτουργού του ισλάμ στην περιφέρειά του(1). Εποπτεύει τα τζαμιά, τους θρησκευτικούς λειτουργούς ανά τέμενος, τα νεκροταφεία, τα βακούφια, εκδίδει παραινέσεις και συμβουλές προς του πιστούς, διευθύνει την φιλανθρωπική δραστηριότητα και τελεί γάμους.

Β. Του ιεροδίκη, με αρμοδιότητες επί διαφορών μουσουλμάνων ελλήνων πολιτών κατοίκων της περιφέρειάς του που αφορούν ορισμένα μόνο ζητήματα οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου. Οι αποφάσεις του Μουφτή επικυρώνονται από το αρμόδιο Μονομελές Πρωτοδικείο και έτσι καθίστανται εκτελεστές.

Τα προβλήματα. (Α) Ο Μουφτής ως θρησκευτικός αρχηγός.

Το ζήτημα είναι συνυφασμένο με τον τρόπο ανάδειξης του Μουφτή. Από το 1990 θεσμοθετήθηκε ο διορισμός του Μουφτή από την κυβέρνηση, μια πρακτική η οποία είχε εμπεδωθεί εθιμικά από το 1923 αν και σε διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον. Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο (ν. 2245/1920) ο Μουφτής έπρεπε να εκλέγεται άμεσα από τους μουσουλμάνους Θρακιώτες, όμως εν τέλει οι Μουφτήδες διορίζονταν ύστερα από συνεννόηση των προυχόντων της μειονότητας με την κυβέρνηση. Το 1985/1990 προέκυψε το ζήτημα του ελέγχου των Μουφτήδων από την τουρκική επιρροή, και κατέληξε στην τροποποίηση του νόμου από την κυβέρνηση (ν. 1920/1991). Αποτέλεσμα ήταν η οξεία αντιπαράθεση και η συσπείρωση της μειονότητας γύρω από τους τότε ανεξάρτητους βουλευτές με την επίκληση της τουρκικής ταυτότητας της μειονότητας. Έκτοτε λειτουργούν παράλληλα με τις τρεις επίσημες Μουφτείες και δύο «παράλληλοι-εκλεγμένοι» Μουφτήδες, οι οποίοι ελέγχουν τα περισσότερα τζαμιά της Θράκης, και λειτουργούν ως πολιτικοί ηγέτες της μειονότητας μαζί με τους εκάστοτε εκλεγμένους βουλευτές. Η συνύπαρξη ήταν μάλλον επώδυνη, καθώς η ελληνική κυβέρνηση χρεώθηκε με δύο καταδικαστικές αποφάσεις σχετικά με το θέμα (ΕΔΔΑ, Σερίφ, 1999 και Αγγά, 2000)

Ως προς την τέλεση γάμου προβλήματα έχουν προκύψει από την ελαστική ερμηνεία του κατώτερου ορίου των μελλόνυμφων (ιδιαίτερα χαμηλές ηλικίες σε κορίτσια τσιγγανικής καταγωγής), αλλά και στην τέλεση γάμων δια αντιπροσώπου, ενηλίκων και ανηλίκων, τους οποίους το μουσουλμανικό δίκαιο αποδέχεται.